I. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ, ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI CỦA VÙNG ĐẤT PHÍA TÂY THỊ XÃ ĐỒNG HỚI TRƯỚC NĂM 1966

Vùng đất phía Tây Đồng Hới cũ (xã Thuận Đức, phường Đồng Sơn, phường Bắc Nghĩa, xã Nghĩa Ninh), trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 là một vùng gò đồi, bán sơn địa, đất đai khá màu mỡ, nguồn nước bề mặt và nguồn nước ngầm phong phú, dân cư thưa thớt. Một số người dân ở Đức Ninh , Nghĩa Ninh cũ... đã lên đây khai khẩn đất hoang, lập trang trại, nương rẫy để trồng trọt các loại cây lương thực, hoa màu và chăn nuôi trâu, bò. Các cụ già ở xã Đức Ninh cũ kể lại rằng, chính các trang trại, nương rẫy này đã sản xuất khoai,sắn, vừng, đậu, chè xanh, thuốc lá... đáp ứng một phần nhu cầu tiêu dùng của cả vùng Đồng Hới ngày xưa .

Thời kỳ tiền khởi nghĩa, để chuẩn bị lập chiến khu theo chủ trương của Tỉnh uỷ Quảng Bình cũ, Thị uỷ Đồng Hới cũ đã cử cụ Hoàng Khắc Đôn (sau này là chủ tịch UBHC thị xã Đồng Hới ) và cụ Đội Hoàng lên vùng đất này, nghiên cứu thực địa, lập các trang trại trồng cây lương thực, chăn nuôi trâu bò... làm hậu cứ cho cuộc kháng chiến chống Pháp lâu dài. Nơi đây còn có trại huấn luyện quân sự Bàu Rèng do cụ Nguyễn Tú phụ trách. Chiến khu Thuận Đức, trung tâm đầu não chỉ đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của tỉnh và vùng Trạng, chiến khu của thị xã Đồng Hới đã ra đời trên chính mảnh đất này.

Vào đầu những năm 60 của thế kỷ XX, nhằm chuẩn bị đối phó với cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, Thị uỷ Đồng Hới đã có chủ trương xây dựng vùng phía Tây của thị xã thành một hậu cứ vững chắc vừa sản xuất, vừa chiến đấu để kháng chiến chống Mỹ lâu dài. Ban chỉ đạo xây vùng kinh tế mới do đồng chí Hà Đậu phụ trách đã được thành lập. Bắt đầu từ năm 1961, nhất là trong năm 1963, nhiều hợp tác xã ở thị xã Đồng Hới đã cử người lên đây nghiên cứu địa thế, lập trang trại trồng trọt, chăn nuôi, đặc biệt là chọn đất để di dời cơ sở sản xuất khi chiến tranh xảy ra. Bác Thái Ngựa (hiện đang sống ở Tiểu khu 5 phường Đồng Sơn) một trong những người đầu tiên lên vùng đất này kể lại rằng - Ngày ấy, vùng này, cây cối rậm rạp, hoang vu; đường sá chủ yếu là đường cho xe bánh gỗ do trâu bò kéo mà dân địa phương gọi là xe “ọt ẹt” (gọi tên theo âm thanh của xe này phát ra khi di chuyển). Cũng theo lời kể của bác Thái Ngựa, những người đầu tiên lên vùng đất từ dốc Đá Bạc đến chợ Cộn ngày nay, phần lớn là dân “ Xóm phố”. (Năm 1954 khi được tiếp quản, Đồng Hới có 4 khu phố là Đồng Hải, Đồng Đình, Đồng Phú và Đồng Mỹ. Sau năm 1960, các đơn vị hành chính trong nội thị được tổ chức thành 10 tiểu khu, khu xóm phố được gọi là tiểu khu 5). Bởi vậy, năm 1965, khi thực hiện chủ trương sơ tán dân triệt để lên vùng đất phía Tây Đồng Hới, bên cạnh các địa danh: Hà, Trạng, Ba Đa,Cồn Chùa...có địa danh Tiểu khu 5 - một đơn vị hành chính trực thuộc Uỷ ban hành chính thị xã Đồng Hới. Địa danh Tiểu khu 5 còn có tên gọi khác là “Cộn”.Thực ra, theo các cụ cao tuổi ở Nghĩa Ninh, Đức Ninh, do đặc điểm địa hình, dân địa phương gọi vùng đất này là “Cồn”.Trong những năm chiến tranh chống nhiều cán bộ, chiến sĩ người miền Bắc khi đến đây gọi là “Cổn”; người địa phương, do đặc điểm phát âm gọi là “Cộn”. Địa danh Tiểu khu 5 có tên gọi khác là “Cộn" bắt nguồn từ đó. 

II. BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA SỰ RA ĐỜI THỊ TRẤN ĐỒNG SƠN (1966) VÀ PHƯỜNG ĐỒNG SƠN (1981) (2025)

Bị thua to trên chiến trường miền Nam, chiến lược chiến tranh đặc biệt bị phá sản, đế quốc Mỹ buộc phải đưa quân viễn chinh vào chiến trường miền Nam; mặt khác, chúng ráo riết chuẩn bị tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân ra miền Bắc, hòng ngăn chặn sự chi viện từ miền Bắc vào miền Nam.

Sau sự kiện “Vịnh Bắc Bộ” ngày 5-8-1964, chiến tranh thực sự đã diễn ra trên miền Bắc xã hội chủ nghĩa mà trọng điểm đánh phá của đế quốc Mỹ là Vĩnh Linh, Quảng Bình, trong đó có thị xã Đồng Hới.

Vào thời gian này, việc triển khai kế hoạch sơ tán dân và xây dựng hậu cứ đã được thực hiện rất khẩn trương. Các hợp tác xã trong nội thị, kể cả Bảo Ninh đều được lệnh chia hai cơ sở sản xuất, một nửa dời lên phía Tây, một nửa ở lại, vừa sản xuất, vừa chiến đấu.

Ngày 7, 8, và 11 tháng 2 năm 1965, không quân Mỹ dồn dập đánh phá Đồng Hới. Trước đó, trẻ em, phụ nữ và người già đã được sơ tán khỏi vùng nội thị về các vùng phụ cận. Lúc này ở lại nội thị chỉ còn bộ đội, dân quân tự vệ, xã viên trực tiếp sản xuất, sẵn sàng chiến đấu và phục vụ chiến đấu.

Ngày 4 tháng 4 năm 1965, không quân Mỹ oanh tạc huỷ diệt Đồng Hới. Sau sự kiện này, Thường vụ Thị uỷ kiên quyết thực hiện chủ trương dời thị xã lên phía Tây. Sau một thời gian ngắn, hơn 10.000 người Đồng Hới rời đô thị lên miền Tây Đồng Hới và các vùng nông thôn ở Quảng Ninh, Lệ Thủy. 

Tháng 5 năm 1965 thực hiện chủ trương xây dựng hậu cứ kháng chiến chống Mỹ lâu dài, Thị uỷ đã chỉ đạo vận động nhân dân nội thị và từ các nơi sơ tán tiến lên miền Tây lập quê hương mới. Ban xây dựng quê mới được thành lập do đồng chí Trương Duy Bình - Chủ tịch UBHC Thị xã làm Trưởng Ban, đồng chí Hà Đầu - Phó Chủ tịch UBHC thị xã làm Phó Ban. Được Nông trường Việt Trung nhượng lại 160 héc ta, xã Nghĩa Ninh nhượng thêm 188 héc ta (trước đó xã Nghĩa Ninh đã cấp 50 héc ta) ở các vùng Hà, Cồn Chùa, Zét, Ba Đa, Cầu Cúp ... sau gần một tháng vận động, vùng quê mới đã tập hợp được 1590 hộ với 7.772 nhân khẩu, hình thành 8 khu vực dân cư : Cúp Cúp (còn gọi là Cầu Cúp),Trị Thiên, Zét, Hà, Cồn Chùa, Trạng, Ba Đa, Cộn.

Ngày 8 tháng 6 năm 1966, Bộ Nội vụ ra Quyết định thành lập thị trấn Đồng Sơn. Vùng quê mới được chính thức mang tên Đồng Sơn từ đó.

Năm 1971, Tiểu khu 5 được sáp nhập với thị trấn Đồng Sơn. Năm 1981, theo quyết định của Hội đồng Bộ trưởng, thị trấn Đồng Sơn đổi thành phường Đồng Sơn. 

Năm 2025 Phường Đồng Sơn được thành lập theo Nghị quyết số 1680/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Trị năm 2025 trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Bắc Nghĩa, phường Đồng Sơn, xã Nghĩa Ninh và xã Thuận Đức (cũ). Phường Đồng Sơn (mới) có tổng diện tích tự nhiên là 88,03 km2; quy mô dân số là: 32.396 người (10.999 hộ); có 36 Tổ dân phố.

Nguồn: Trích từ "Lịch sử Đảng bộ phường Đồng Sơn (1966 - 2005)"